عقیم سازی در حیوانات خانگی
عقیمسازی؛ دخالت در چرخه تولیدمثل یا جلوگیری از بیماریها؟
ادامه حیات همه گونهها و موجودات زنده، مانند ما انسانها، به تولیدمثل وابسته است؛ چرخهای طبیعی که در طول قرنها ادامه داشته و بعد از ما نیز ادامه خواهد داشت.
اما وقتی یک حیوان را به سرپرستی میگیریم و زندگی او را در محیطی محدودتر از طبیعت قرار میدهیم، مسئولیت کنترل و مدیریت تولیدمثل او نیز بر عهده ماست.
اما آیا عقیمسازی همیشه بهترین انتخاب است؟ چه فواید و چه عوارضی دارد؟ و چه زمانی برای انجام آن مناسبتر است؟
با باپت همراه باشید.
فواید عقیمسازی
عقیمسازی با جلوگیری از تولیدمثل، از بارداریهای ناخواسته جلوگیری میکند و میتواند در کنترل جمعیت حیوانات، بهخصوص در پناهگاهها و جمعیتهای بزرگ حیوانات، نقش مهمی داشته باشد.
از دیگر فواید آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
● کاهش برخی رفتارهای مرتبط با هورمونهای جنسی؛
● کاهش خطر بعضی بیماریهای دستگاه تولیدمثل؛
در حیوانات ماده، عقیمسازی میتواند خطر ابتلا به بیماریهایی مانند عفونت رحم (پیومتر) را نیز به میزان قابلتوجهی کاهش دهد و در جنس نر، احتمال ابتلا به سرطان و مشکلات پروستات را به حد محسوسی کاهش دهد؛
● پیشگیری از بارداریهای ناخواسته و تولد حیوانات بدون صاحب.
بهترین سن عقیمسازی
برای عقیمسازی سگها و گربهها نمیتوان یک سن مشخص و مناسب برای همه حیوانات تعیین کرد.
سن مناسب میتواند به عواملی مانند نژاد، جنسیت، اندازه بدن، سرعت رشد و شرایط زندگی حیوان بستگی داشته باشد.
برای مثال، زمان مناسب برای یک سگ نژاد کوچک ممکن است با یک سگ نژاد بزرگ متفاوت باشد. به همین دلیل، تصمیمگیری درباره زمان عقیمسازی بهتر است بهصورت فردی و با نظر دامپزشک انجام شود.
یکی از دلایل اهمیت زمان عقیمسازی، نقش هورمونهای جنسی در رشد بدن، استخوانها و مفاصل است. در برخی حیوانات، عقیمسازی در سنین پایین ممکن است احتمال بروز بعضی مشکلات استخوانی و مفصلی را در آینده افزایش دهد؛ این موضوع در سگهای نژاد بزرگ اهمیت بیشتری دارد.
مضرات و عوارض احتمالی عقیمسازی
یکی از باورهای رایج این است که حیوان ماده باید حداقل یکبار زایمان کند تا از نظر جسمی یا روحی دچار مشکل نشود.
با این حال، شواهد علمی از این باور حمایت نمیکنند و دلیلی وجود ندارد که یک حیوان ماده حتماً باید قبل از عقیمسازی یکبار زایمان کند.
از طرف دیگر، عقیمسازی، بهخصوص اگر در سنین پایین انجام شود، میتواند در برخی حیوانات با افزایش احتمال بعضی مشکلات استخوانی و مفصلی همراه باشد.
عقیمسازی همچنین میتواند باعث کاهش نیاز بدن به انرژی شود. به همین دلیل، اگر بعد از عقیمسازی میزان غذای حیوان بدون توجه به شرایط جدید ادامه پیدا کند، احتمال افزایش وزن و چاقی بیشتر میشود.
البته با تنظیم مقدار غذا و افزایش فعالیت بدنی میتوان تا حد زیادی از افزایش وزن جلوگیری کرد.
بعد از عقیمسازی، گاه در حیوانات تا حداکثر یک ماه پس از عقیمسازی، همچنان علائم فحلی دیده میشود. در پاسخ، با عقیمسازی، میزان هورمونهای جنسی به یکباره صفر نشده و به مرور کاهش پیدا میکند. در نتیجه، رؤیت علائم فحلی تا حداکثر یک ماه بعد از عقیمسازی طبیعی است.
نتیجهگیری
در تصمیمگیری درباره عقیمسازی باید عواملی مانند سن، نژاد، جنسیت، اندازه بدن، وضعیت سلامت، سبک زندگی و شرایط زندگی حیوان در نظر گرفته شود.
در نهایت، بهترین تصمیم زمانی گرفته میشود که مزایا و خطرات عقیمسازی برای همان حیوان بهطور اختصاصی بررسی شود. بنابراین، بهتر است پیش از تصمیمگیری، با دامپزشک مشورت کنید تا مناسبترین زمان و روش برای حیوان شما تعیین شود.
کمی تخصصیتر (مخصوص دامپزشکان)
کنترل تولیدمثل الزاماً به معنای برداشتن تخمدانها یا بیضهها نیست. در برخی شرایط، میتوان با استفاده از روشهای دارویی، تولیدمثل را بهصورت موقت و برگشتپذیر کنترل کرد.
یکی از مهمترین گزینهها Deslorelin است؛ یک آگونیست GnRH که بهصورت ایمپلنت زیرجلدی استفاده میشود. این دارو ابتدا محور تولیدمثل را تحریک میکند، اما با تحریک مداوم گیرندههای GnRH، در ادامه ترشح LH و FSH را سرکوب کرده و در نتیجه، تولید هورمونهای جنسی و عملکرد تولیدمثلی کاهش مییابد. اثر آن برگشتپذیر است و پس از پایان اثر دارو، عملکرد تولیدمثلی میتواند بازگردد.
در سگهای نر، ایمپلنتهای دسلورلین میتوانند برای چندین ماه ناباروری ایجاد کنند؛ بنابراین، در حیوانی که هنوز درباره عقیمسازی دائمی آن تصمیم قطعی گرفته نشده، میتواند یک گزینه موقت باشد.
البته این روش کاملاً بدون محدودیت نیست. در سگ ماده بالغ، دسلورلین ممکن است در هفتههای ابتدایی باعث flare-up و ایجاد فحلی بالقوه بارور شود؛ به همین دلیل، زمان استفاده از آن اهمیت زیادی دارد.
کاهش LH و تستسترون معمولا طی حدود 4 هفته اتفاق می افتد. در نتیجه بلافاصله بعد از کاشت ایمپلنت نباید حیوان را عقیم شده در نظر گرفت.
گزینه دیگر، Progestogens مانند Megestrol acetate است که میتواند فحلی را در سگها و گربههای ماده به تعویق بیندازد.
با این حال، اثر و عوارض آن به نوع دارو، دوز، زمان مصرف نسبت به چرخه فحلی و وضعیت سلامت حیوان وابسته است و مصرف طولانیمدت یا نامناسب میتواند با عوارض مهمی همراه باشد.
بنابراین، دارودرمانی را نباید یک «جایگزین ساده و بیخطر» برای جراحی دانست؛ بلکه باید آن را یکی از ابزارهای کنترل تولیدمثل در حیوان مناسب و تحت نظر دامپزشک در نظر گرفت.
منبع:WSAVA Guidelines for the Control of Reproduction in Dogs and Cats, 2024
