مارها؛ خزندگانی با ساختار بدنی شگفت‌انگیز | نگاهی به علائم بیماری در مار ها

در این قسمت از مقالات باپت به سراغ خزنده ای با ساختار بدنی متفاوت در دنیای حیوانات خواهیم پرداخت تا با نشانه های بیماری در این موجودات بیشتر آشنا شده و در صورت رویت علائم بیماری آگاهی لازم برای اقدامات پیش رو را داشته باشیم.

شناخت این علائم می‌تواند به صاحبان مارها کمک کند تا در زمان مناسب، اقدامات لازم را برای بررسی و درمان انجام دهند.

در این مقاله، مهم‌ترین علائم و نشانه‌های بیماری در این موجودات فلس پوش را بررسی خواهیم کرد. این علائم ممکن است در نگاه اول ساده به نظر برسند اما پیش زمینه ی مشکلات بزرگ تر باشند.

با باپت همراه باشید .

متداول ترین مار هایی که در منازل نگهداری می‌شوند شامل بوآها ، پیتون ها و کلوبریده ها هستند در نتیجه در این مقاله به طور عمده به شرایط و نگهداری و عوامل بیماری زای این گونه ها خواهیم پرداخت .

عمده ی مشکلات در مار ها ،در اثر عدم نگهداری درست حاصل می‌شوند . با شناخت عوامل صحیح نگهداری ، کاهش چشمگیری در بروز بیماری ها خواهیم داشت.

سیستم پوششی

پوست ، مهم ترین و حیاتی ترین ارگان در بدن مارهاست و در صورت بروز مشکلات پوستی ، گاه عوارض جبران ناپذیر و به قیمت جان حیوان رخ می‌دهد . پس شناخت عوامل درست نگهداری ، کمک شایانی به افزایش طول عمر و کیفیت زندگی مار ها دارد .

پوست خزندگان دارای دو لایه به نام های اپیدرم و درم است هر کدام علائم بیماری مخصوص به خود را دارد .

لایه ی اپیدرم پوشانده ی سطح بدن است و از دو نوع فلس پوشیده شده است .

نوع اول : فلس های کوچک است که قسمت پشتی و سطح جانبی را پوشش می‌دهد .

نوع دوم : فلس های بزرگ تر هستند که سطح شکم را میپوشانند.

پوست اندازی

ین فرایند در تمام طول مراحل زندگی مار ها رخ می‌دهد . سطح خارجی پوست ( اپی درم ) در مار ها به صورت یکپارچه میریزد و اپیدرم جدید تشکیل می‌شود. این فرایند حدود ۱۴ روز طول میکشد و از دو هفته قبل از ریزش ،مار ظاهری مات پیدا می‌کند . در این دوره مار ها بی حال و بی اشتها می‌شوند و از تماس خودداری می‌کنند.
در این دوره به هیچ عنوان به مار ها دست نزنید زیرا باعث آسیب به لایه های زیرین در حال تشکیل می‌شود ودر صورت ادامه دار شدن بی حالی و بی اشتهایی به مراکز درمانی مراجعه کرده و از اقدامات خود سرانه و یا تلقی کردن علائم به عنوان دوره ی پوست اندازی خودداری کنید .

بستر

در مار ها به علت اینکه بیشترین میزان تماس بدن به سطح زمین را دارند ، بستر مناسب جزو مهم ترین و اصلی ترین نیاز آن هاست. این نیاز در گونه های زمین دو چندان می‌شود .از بستر های مناسب می‌توان به روزنامه ، حوله ی کاغذی ، شن ( بسته به گونه ی مار ، در گونه های بیابانی استفاده ی رایج دارد ) ، آسپن، ماسه اشاره کرد . اکثر پرورش دهنگان از محصولات سلولزی و روزنامه های کاغذی به علت سهولت تعویض و قیمت مناسب از این بستر ها استفاده می‌کنند .

بستر نامناسب باعث بروز شکاف در میان فلس ها ، مشکلات قارچی ، افزایش جمعیت باکتری ها و پوسته پوسته شدن بدن مار می‌شود که نیازمند معاینه توسط دامپزشک متخصص دارد.

رطوبت

رطوبت محوطه ی زندگی مار باید شبیه آب و هوای زندگی طبیعی خود مار باشد . مار های بیابانی مثل مار شاخدار ایرانی سطح ۳۰ تا ۵۰ درصد ، نیمه گرمسیری مثل مار ذرت ۶۰ تا ۸۰ درصد و گرمسیری مثل بوآها دم قرمز ۸۰ تا ۹۰ درصد از سطوح رطوبتی را نیاز دارند .
رطوبت محیط توسط رطوبت سنج های دیجیتا با ترجیح بر سایر رطوبت سنج ها استفاده شود.

رطوبت بیش از حد باعث التهاب ، ایجاد زخم های پوستی و نفوذ عوامل بیماری ها و فرصت طلب به پوست می‌شود .

روشنایی

مار ها مانند سایر خزندگان باید نور طیف کامل و کیفیت مناسب داشته باشند .نور طیف کامل ، شامل UVA و UVB برای سنتر ویتامین دی و نور مرئی برای تحریک تولید مثل مار و تنظیم رفتار اهمیت دارد.
نبود نور کافی مناسب باعث کمبود مواد معدنی در بدن مار ها، کیفیت پوست نامناسب و بروز عوامل ثانویه مثل باکتری های فرصت طلب می‌شود .

علائم گوارشی

مار ها موجوداتی گوشتخوار هستند و عادات غذایی متنوعی دارند . انتخاب طعمه به سازگاری آناتومیک آنها بستگی دارد . مار های درختی معمولا طعمه ی پرندگان و پستانداران را ترجیح می‌دهند .گونه های زمین زی طعمه ی مهره داران مانند دوزیستان و خزندگان را ترجیح می‌دهند. چون مجرای گوارشی مار نسبتا کوتاه هست ، مهم است که حیوانات در اسارت ، رژیم غذایی با کیفیتی داشته باشند .
تعداد دفعات تغذیه باید بر اساس کالری مورد نیاز بدن مار باشد.توصیه می‌شود قبل از دادن وعده ی بعدی منتظر بمانید حیوان غذای دریافتی مرحله ی قبل را دفع کند . مار های جوان هر ۲ الی ۴ روز یکبار و مار های بالغ هر ۷ الی ۱۴ روز یکبار نیاز به تغذیه دارند.
این کار باعث کاهش احتمال بروز مشکلات دستگاه گوارش مانند انسداد ها ، باقی ماندن بیش از مدفوع در دستگاه گوارش می‌شود .

نتیجه گیری

مارها برخلاف بسیاری از حیوانات خانگی، بیماری و ناراحتی خود را به شکل واضح و سریع نشان نمی‌دهند.
گاه تغییرات ساده مانند کاهش وزن، بی اشتهایی ، بی حالی، تغییر الگوی رفتاری نخستین نشانه های آغاز بیماری در مار ها هستند. مارها می‌توانند علائم بیماری را دیر و به‌صورت نسبتاً غیراختصاصی مانند موارد فوق ذکر شده نشان دهند.
با معاینه ی منظم و دوره ای توسط دکتر دامپزشک و توجه به کوچک ترین تغییرات در موارد ذکر شده ی فوق ، از ابتلا به بیماری ها جلوگیری کرده و حتی در صورت بیمار شدن از عوارض بعدی جلوگیری شود .

مخصوص دامپزشکان

علائم و تظاهرات پوستی

درماتیت در مار ها در صورت افزایش دفعات ریزش، احتباس موضعی پوست ، تغییر رنگدانه ها ، تورم ، آبسه ها ، ظاهر می‌شوند.علل آن می‌تواند حرارتی ، باکتریایی و یا قارچی باشد .

۱- سوختگی حرارتی

از عمده ترین علل آسیب های پوستی در مار های خانگی ، سوختگی حرارتی است . مارها به دلیل خونسرد بودن و آسیب ناشی از منابع گرمایی دارای دمای نامناسب ، یا قرار گیری در محل اشتباهی از تراریوم ، دچار سوختگی تماسی می‌شوند.ممکن هم هست هیچ آسیبی بالافاصله بعد از سوختگی دیده نشود و چند روز بعد، به همراه ریزش پوست ، آسیب بافتی نیز ظاهر شود . سوختگی در مار ها در سه درجه طبقه بندی می‌شود.

درجه اول

فقط اپیدرم را تحت تاثیر قرار می‌دهد و درمان موضعی با سیلور سولفادیازین در یک دوره ی ۴ الی ۶ هفته ای بهبود می‌یابد .

درجه دوم

این سوختگی همراه با نکروز اپیدرم و آسیب به درم همراه است . ضایعات اگزوداتیو ، تغییر رنگ پوست ، تورم و تاول از علائم آن هستند .

درجه سوم

این سوختگی با ضخامت کامل پوست در سراسر ضایعه دیده می‌شود . سرم تراپی ضروری است زیرا امکان بروز تلفات بالاست .تعویض روزانه ی بانداژ ، آنتی بیوتیک سیستمیک و درمان موضعی برای مدیریت این اون سوختگی ها ضروری است .جای زخم اثر قابل توجهی ایجاد می‌کند و ممکن است با پوست اندازی تداخل ایجاد کند.

۲- عفونت های باکتریایی

به دنبال گاز گرفتگی ، رطوبت زیاد و مداوم یا ناکافی در بستر ، دمای پایین محیط ، چاقی ، حیوان را مستعد بیماری های باکتریایی میکند.
شکم بیشتر تحت تاثیر قرار می‌گیرد و ممکن است اریتروماتوز به همراه وزیکول تشکیل شود .
کشت ضایعات ، هدایت درمانی با آنتی بیوتیک ها ، استفاده ار ضد عفونی کننده های موضعی در دستور درمان قرار گیرند .

۳- عوامل قارچی

Ophidiomyces یک بیماری نو ظهور در جمعیت مار های خانگی و وحشی است و در اکثر مار ها بر روی پوسته های سر و شکم اثر میگذارد.
ادم ، پوسته پوسته شدن و هایپرپیگمانتاسیون فلس ها و اختلال در پوست اندازی از علائم درگیری با عوامل قارچی است .
تربیتافین به صورت نبولایز ( ۳۰ دقیقه روزانه ۲mg/kg ) به عنوان یک درمان موثر قابل استفاده هست و به درمان با ایتراکونازول و کتوکونازول پاسخ مناسبی نمیدهند.

منابع

کتاب راهنمای کاربردی نگهداری و بیماری های خزندگان ( مار، لاک پشت ، ایگوانا ) نوشته ی دکتر سجاد مه آور و دکتر امیر محمد شبانی مقدم

BSAVA Manual of Reptiles – Snakes

Updates in Pet Reptile Infectious Diseases – 2026