آسپرژیلوزیس در پرندگان؛ از آلودگی محیطی تا بیماری جدی

آسپرژیلوزیس (Aspergillosis) یکی از مهم‌ترین بیماری‌های قارچی در پرندگان زینتی است که به‌ویژه دستگاه تنفسی را درگیر می‌کند. این بیماری ناشی از قارچ‌های جنس آسپرژیلوس است و به‌عنوان یک عفونت فرصت‌طلب و غیرمسری شناخته می‌شود؛ یعنی این قارچ می‌تواند در شرایط مستعدکننده، از حضور در محیط فراتر برود و باعث ایجاد بیماری شود.

اهمیت آسپرژیلوزیس به این دلیل است که می‌تواند به شکل حاد یا مزمن بروز کند و از یک درگیری موضعی تا عفونت گسترده در بدن پیش برود. به همین دلیل، شناخت این بیماری، عوامل زمینه‌ساز و نشانه‌های آن نقش مهمی در تشخیص به‌موقع و مراقبت بهتر از پرندگان دارد.

با باپت همراه باشید تا با آسپرژیلوزیس، نحوه ایجاد بیماری و اهمیت آن در پرندگان زینتی بیشتر آشنا شوید.

قارچ‌های جنس Aspergillus  تقریباً در همه‌جای محیط اطراف ما وجود دارند

این قارچ‌ها به‌طور طبیعی در خاک، غلات، مواد گیاهی و بسیاری از بخش‌های محیط زندگی یافت می‌شوند. محیط‌های گرم و مرطوب، به‌ویژه در دمای بالاتر از ۲۵ درجه سانتی‌گراد، می‌توانند شرایط مناسبی برای رشد و تکثیر آن‌ها فراهم کنند.

بسترهای کپک‌زده، غلات آلوده و مواد بستر مرطوب یا آلوده به مدفوع نیز از محیط‌هایی هستند که می‌توانند زمینه رشد این قارچ‌ها را فراهم کنند.

در میان گونه‌های مختلف این قارچ، Aspergillus fumigatus (آسپرژیلوس فومیگاتوس) شایع‌ترین گونه‌ای است که از پرندگان مبتلا به آسپرژیلوزیس جدا می‌شود.

عوامل مستعدکننده بیماری

سرکوب سیستم ایمنی یکی از مهم‌ترین عوامل مستعدکننده پرندگان برای ابتلا به عفونت‌های فرصت‌طلب ناشی از آسپرژیلوس است. هنگامی که عملکرد سیستم ایمنی مختل می‌شود، توانایی بدن برای مقابله با قارچ کاهش می‌یابد و احتمال بروز بیماری افزایش پیدا می‌کند.

مهم‌ترین عوامل مستعدکننده عبارت‌اند از:

1. مصرف برخی داروها: مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای استروئیدی.
2. شرایط نامناسب نگهداری: تهویه نامناسب، مدیریت نادرست، وجود گردوغبار در محیط و نگهداری خوراک و بستر در شرایط مرطوب.
3. سوءتغذیه: تغذیه مبتنی بر دانه‌ها به‌عنوان بخش عمده جیره، در صورت ایجاد سوءتغذیه و به‌ویژه کمبود ویتامین  Aمی‌تواند باعث تغییراتی در بافت پوششی دهان و دستگاه تنفسی شود و شرایط را برای استقرار و رشد عوامل بیماری‌زا، از جمله قارچ‌ها مساعد کند.
4. عوامل استرس‌زا: تراکم بیش‌ازحد پرندگان، حمل‌ونقل، تغییر صاحب پرنده.
5. عوامل ژنتیکی و بیماری‌های زمینه‌ای: از جمله هم‌خونی و برخی بیماری‌ها، از جمله عفونت سیرکوویروسی.
6. سایر عوامل آسیب‌زا: از جمله مسمومیت‌ها و فعالیت تولیدمثلی.

راه های انتقال بیماری

برخلاف بسیاری از بیماری‌های عفونی، آسپرژیلوزیس معمولاً از طریق انتقال مستقیم بیماری از یک پرنده بیمار به پرنده دیگر ایجاد نمی‌شود. این بیماری اغلب زمانی بروز می‌کند که پرنده در معرض اسپورهای قارچی موجود در محیط قرار بگیرد و شرایط بدن یا محیط، امکان رشد و بیماری‌زایی قارچ را فراهم کند.

راه‌های ورود قارچ به بدن عبارت‌اند از:

1. انتقال تنفسی: استنشاق اسپورهای معلق در هوا.
2. انتقال خوراکی: بلع اسپورهای قارچی از طریق خوراک آلوده یا کپک‌زده.
3. انتقال از طریق پوست: نفوذ قارچ از پوست آسیب‌دیده.
4. انتقال از طریق تخم‌مرغ: نفوذ قارچ از پوسته تخم‌مرغ.

راه اصلی انتقال این عفونت، استنشاق (انتقال تنفسی) است؛ بنابراین، دستگاه تنفسی اندام هدف اصلی بیماری محسوب می‌شود.

علائم بالینی

تظاهرات بالینی آسپرژیلوزیس به میزان مواجهه عفونی، وجود بیماری‌های زمینه‌ای و پاسخ ایمنی میزبان بستگی دارد.

علائم اولیه؛ تغییراتی که نباید نادیده گرفته شوند

آسپرژیلوزیس حاد ممکن است در ابتدا با نشانه‌هایی عمومی و غیراختصاصی ظاهر شود؛ این نشانه‌ها شامل موارد زیر هستند:

• بی‌حالی و کاهش شادابی
• ژولیدگی پرها
• کاهش علاقه به غذا یا بی‌اشتهایی
• کاهش فعالیت و تغییر رفتار طبیعی

کاهش وزن قابل‌توجه بیشتر با شکل‌های مزمن بیماری ارتباط دارد؛ هرچند ممکن است بسته به شدت بیماری و وضعیت پرنده، در شرایط دیگر نیز دیده شود.

از دیگر علائم گزارش‌شده می‌توان به پرنوشی، پرادراری، افتادگی بال‌ها، اختلال در رشد و در برخی موارد مرگ ناگهانی اشاره کرد.

1. علائم تنفسی

درگیری دستگاه تنفسی از مهم‌ترین تظاهرات آسپرژیلوزیس است. یکی از نشانه‌های مهم این بیماری، تنگی نفس پیشرونده و شدید است که ممکن است با علائم زیر همراه باشد:

• نفس‌نفس زدن
• تنفس سریع با دهان باز
• بالا و پایین رفتن دم هم‌زمان با تنفس
• گاهی سرفه خشک
• تغییر صدا یا شنیده‌شدن صداهای غیرطبیعی تنفسی

در صورت درگیری کیسه‌های هوایی ممکن است صداهای غیرطبیعی، از جمله صداهای خس‌خس‌مانند شنیده شوند. با این حال، وجود چنین صداهایی به‌تنهایی محل دقیق درگیری را مشخص نمی‌کند و برای تشخیص به بررسی دامپزشک نیاز است.

• علائم چشمی

عفونت‌های قارچی چشم در پرندگان نسبتاً نادر هستند. در صورت بروز این نوع درگیری، ممکن است علائمی مانند حساسیت به نور، تورم اطراف چشم و انقباض غیرارادی پلک‌ها مشاهده شود.

• علائم عصبی

در برخی موارد، آسپرژیلوزیس می‌تواند با نشانه‌های عصبی همراه باشد. این علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• فلجی
• ناهماهنگی حرکتی
• لرزش
• کج‌شدن یا چرخش غیرطبیعی گردن

بروز این نشانه‌ها می‌تواند نشان‌دهنده درگیری عصبی باشد، اما اختصاصی آسپرژیلوزیس نیست و باید علت آن به‌طور دقیق بررسی شود.

• ترشحات بینی و آسیب به پوست و پرها

در طوطی‌ها، سینوزیت ناشی از آسپرژیلوزیس می‌تواند باعث ایجاد ترشحات بینی شود.

همچنین، گرانولوم‌های دردناک ناشی از این عفونت ممکن است در بعضی پرندگان باعث بروز رفتارهای آسیب‌زننده به پرها، خودآزاری و آسیب به پوست شوند.

چطور خطر ابتلا به آسپرژیلوزیس را کاهش دهیم؟

اقدامات پیشگیرانه برای آسپرژیلوزیس:

1. کنترل میزان مواجهه با عامل بیماری‌زا

خوراک کپک‌زده می‌تواند منبعی برای مواجهه با اسپورهای قارچی باشد. بنابراین، دان‌خوری‌ها و آب‌خوری‌ها باید به‌طور منظم تمیز شوند و خوراک آلوده، مرطوب یا کپک‌زده در اختیار پرنده قرار نگیرد.

شرایط آب‌وهوایی بارانی و رطوبت بالا می‌توانند رشد کپک‌ها را تسهیل کنند؛ به همین دلیل، نگهداری صحیح خوراک و جلوگیری از مرطوب‌شدن آن اهمیت زیادی دارد.

• کنترل شرایط محیطی در پرندگان

نگهداری پرندگان در قفس این امکان را فراهم می‌کند که شرایط محیطی اطراف آن‌ها با دقت بیشتری کنترل شود. تمیزکردن منظم قفس، حذف مواد بستر آلوده و جلوگیری از تجمع گردوغبار و مواد کپک‌زده می‌توانند میزان مواجهه با قارچ را کاهش دهند.

ضدعفونی و نظافت منظم محیط، همراه با تهویه مناسب به کاهش خطر آلودگی کمک می‌کنند. همچنین، فراهم‌کردن دسترسی مناسب به نور طبیعی خورشید می‌تواند بخشی از مدیریت صحیح محیط نگهداری باشد.

• کاهش استرس و بهبود مدیریت پرندگان

تراکم بیش‌ازحد، حمل‌ونقل و تغییرات مکرر محیطی می‌توانند به پرنده استرس وارد کنند. کاهش این عوامل، فراهم‌کردن محیطی مناسب و حفظ کیفیت تغذیه و نگهداری، به حفظ سلامت عمومی پرنده کمک می‌کند.

برخی پرندگان ممکن است در صورت محدودبودن شدت بیماری و فراهم‌شدن شرایط مناسب، بتوانند بر عفونت غلبه کنند.

درمان آسپرژیلوزیس

استفاده طولانی‌مدت از آنتی‌بیوتیک‌ها یا داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی باید با نظر دامپزشک و با توجه به ضرورت مصرف آن‌ها انجام شود.

درمان آسپرژیلوزیس همیشه موفقیت‌آمیز نیست و نتیجه آن به عوامل مختلفی بستگی دارد. از جمله:

• تشخیص در مراحل پیشرفته بیماری
• محدودبودن اطلاعات دارویی
• نفوذ ناکافی دارو به بافت‌های هدف
• وجود بیماری‌های هم‌زمان
• سرکوب سیستم ایمنی

بخش تخصصی (مخصوص دامپزشکان)

آسپرژیلوزیس عمدتاً توسط گونه Aspergillus fumigatus  ایجاد می‌شود؛ بااین‌حال، گونه‌های دیگری از این جنس، از جمله Aspergillus  flavus، Aspergillus niger ، Aspergillus glaucus  و Aspergillus nidulans ، نیز می‌توانند در ایجاد بیماری نقش داشته باشند.

از دیگر نام‌های مترادف آسپرژیلوزیس پرندگان می‌توان به پنومونی قارچی یا مایکوتیک(Fungal or mycotic pneumonia)، پنومومایکوز(Pneumomycosis)، برونکومایکوز (Bronchomycosis) و اصطلاحات رایجی مانند آسپر (Asper) و بیماری کیسه‌های هوایی اشاره کرد.

یافته‌های کالبدگشایی

در کالبدگشایی پرندگان مبتلا به آسپرژیلوزیس مزمن، ممکن است کانون‌های گرانولوماتوز زرد، سبز یا سفید مشاهده شوند. در مقابل، آسپرژیلوزیس حاد می‌تواند باعث ایجاد تعداد زیادی کانون گرانولوماتوز بسیار کوچک و پراکنده (Miliary granulomatous foci) شود.

انواع واکنش بافتی

دو نوع واکنش بافتی در آسپرژیلوز شناخته شده است:

1. شکل گرانولوماتوز یا ندولی عمقی (Granulomatous or deep nodular form)
2. شکل ارتشاحی یا منتشر سطحی (Infiltrative or superficial diffuse form)

در نوع نخست، التهاب اگزوداتیو (Exudative inflammation) یا ضایعات عروقی در بافت‌های مجاور مشاهده نمی‌شود. این نوع واکنش کپسوله‌شده، هم در اندام‌های فاقد فضاهای هوایی و هم در اندام‌های دارای فضاهای هوایی ایجاد می‌شود.

در نوع ارتشاحی که فاقد ساختار برجسته و کپسول مشخص است، قارچ اغلب به عروق خونی تهاجم می‌کند. در اندام‌های دارای فضاهای هوایی مانند ریه‌ها و کیسه‌های هوایی، قارچ ممکن است تجمعاتی از هیف‌های شعاعی تشکیل دهد که حاوی تعداد زیادی کونیدیوفور    (Conidiophores) و کونیدی هستند؛ این ساختارها بدون تشکیل گرانولوم سازمان‌یافته ایجاد می‌شوند.

تأیید تشخیص

از بافت‌شناسی (Histopathology)  و کشت قارچی (Fungal culture)  می‌توان برای شناسایی عامل بیماری‌زا در نمونه‌های بالینی استفاده کرد. این روش‌ها نقش مهمی در تأیید قطعی تشخیص بیماری دارند. آزمایش پروب DNA  (DNA probe testing) روی نمونه‌های بالینی نیز می‌تواند تشخیص را تأیید کند.

نمونه‌های سواب نای یا کیسه‌های هوایی و نمونه‌های بیوپسی گرانولوم که هنگام آندوسکوپی به دست می‌آیند، می‌توانند به‌طور اختصاصی برای شناسایی A.fumigatus آزمایش شوند. همچنین، برای شناسایی کلی گونه‌های Aspergillus می‌توان از پروب‌های اختصاصی جنس (Genus-specific probes) استفاده کرد.

درمان

درمان آسپرژیلوزیس در پرندگان به دلایل مختلفی چالش‌برانگیز است. یکی از بهترین روش‌ها برای مقابله با بیماری، برداشتن ضایعات گرانولوماتوز نای با استفاده از ساکشن (Suction) و سپس انجام درمان موضعی است. این روش را می‌توان با درمان سیستمیک ضدقارچی زودهنگام و تهاجمی همراه کرد.

بااین‌حال، در بیشتر پرندگان برداشتن ضایعات گرانولوماتوز دشوار است؛ زیرا این ضایعات در بخش‌هایی از دستگاه تنفسی قرار دارند که دسترسی به آن‌ها مشکل است و انجام جراحی نیز خطر آسیب ناشی از مداخله جراحی و عوارض بیهوشی را به همراه دارد. بنابراین، در اغلب موارد درمان ضدقارچی به‌تنهایی انجام می‌شود.

درمان موضعی را می‌توان از روش‌های مختلفی انجام داد، از جمله:

• نبولایزاسیون :(Nebulization) رساندن دارو به‌صورت ذرات بسیار ریز و قابل استنشاق
• شست‌وشوی بینی یا کیسه‌های هوایی
• شست‌وشوی حفره‌های شکمی از طریق مداخله جراحی

درمان سیستمیک نیز می‌تواند از راه تزریق وریدی یا تجویز خوراکی انجام شود.

Amphotericin B: وریدی، ۱٫۵ mg/kg هر ۸ ساعت به‌مدت ۳–۵ روز؛ درمان اولیه عفونت قارچی سیستمیک.

Itraconazole: خوراکی، ۵–۱۰ mg/kg؛ به‌ویژه در طوطی‌سانان.

در درمان آسپرژیلوز، مراقبت‌های حمایتی مناسب، از جمله فراهم‌کردن محیط گرم، تأمین مایعات و حمایت تغذیه‌ای، ضروری هستند.

منابع

1. Beernaert LA, Pasmans F, Van Waeyenberghe L, Haesebrouck F, Martel A. Aspergillus infections in birds: a review. Avian Pathol. 2010;39(5):325-31. doi:10.1080/03079457.2010.506210.
2. Arné P, Risco-Castillo V, Jouvion G. Aspergillosis in wild birds. J Fungi (Basel). 2021;7(3):241. doi:10.3390/jof7030241.
3. Harrison GJ, Lightfoot TL, editors. Clinical avian medicine. 2 vols. Palm Beach (FL): Spix Publishing; 2006.