برای شما شما صاحبین پرنده ، شاید نوک زدن پرنده به اشیای داخل منزل ، امری ساده انگاشته شده و یا از روی کنجکاوی تلقی شود اما در پشت این نوک زدن های ساده ،دریایی از خطرات و مشکلات پنهان شده است .

در این مقاله به بررسی یکی از آن موارد یعنی مسمومیت با فلزات سنگین که ناشی از همین نوک زدن های ساده است خواهیم پرداخت .

موضوعی پر اهمیت ، قابل پیشگیری و در عین حال تهدید کننده حیات پرندگان خانگی !!

برای آگاهی ، پیشگیری و کنترل این معضل با باپت همراه باشید .

خطری که شاید درست جلوی چشم شما باشد !!

گاهی یک تکه فلزی کوچک ، یک اسباب بازی نامناسب ، یا وسیله ای که هر روز در قفس دیده می‌شود ، می‌تواند منشا مشکلات جدی برای پرندگان باشد .

بررسی منظم وسایل بازی پرندگان ، انتخاب وسایل ایمن ، قدم هایی ساده اما بسیار مهم برای حفظ سلامت پرندگان است .

اغلب اوقات مراقبت از یک پرنده، از همان چیزی شروع می‌شود که شاید تا امروز حتی به آن شک نکرده‌ایم یعنی وسایلی که هر روز در اختیارش می‌گذاریم.

منابع فلزات سنگین

منابع احتمالی فلز سرب

• اشیای فلزی تزئینی و قدیمی در منزل که ترکیباتشان مشخص نیست
• رنگ های ساختمانی
• وزنه ها و لوستر های قدیمی در منازل

منابع احتمالی فلز روی

• برخی زنگوله ها و اسباب بازی های فلزی نا مناسب
• زنجیر ها ، بست ها و قطعات فلزی قفس
• قطعات فلزی گالوانیزه

گالوانیزه بودن یا فلزی بودن یک وسیله به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که حتماً موجب مسمومیت می‌شود. میزان پوشش، میزان خوردگی، میزان فلز و مدت زمان در دسترس بودن اهمیت دارند.

در پرندگانی که در طول روز ، مدت زمان بیشتری را بیرون از فضای قفس میگذرانند، احتمال ابتلا به این نوع مسمومیت ها ، بیشتر است .

علائم پرنده ی مسموم شده با فلزات سنگین

شدت علائم به ماهیت فلز، مقدار مصرف ، مدت مواجهه، میزان جذب شده تا زمان ارجاع به مراکز درمانی و وضعیت جسمی پرنده بستگی دارد . پرنده های کوچک جثه غالبا مقاومت کمتری دارند و زود تر تلف می‌شوند.

علائم گوارش

از نخستین گروه‌های علائم احتمالی مسمومیت با فلزات سنگین ، علائم گوارش است.

• کاهش اشتها و غذا نخوردن
• استفراغ
• کاهش وزن محسوس
• اسهال

از مهم ترین علائم گوارشی مسمومیت با فلزات است .

علائم عصبی

معمولا هنگامی این علائم زمانی بروز پیدا می‌کنند که فلز مربوطه جذب بدن شده باشد و اوضاع پرنده وخیم است .

• اختلال تعادل و ناهماهنگی حرکتی
• لرزش و تشنج

از شایع ترین علائم عصبی ناشی از مسمومیت هستند .

در هنگام رویت این علائم ، فرصت طلایی به مقدار زیادی از دست رفته اما به سرعت حیوان را به مراکز درمانی ارجاع دهید . تا اندک فرصت باقی مانده نیز از دست نرود .

آیا هر پرنده‌ای که فلز می‌بلعد، لزوما علائم مسمومیت را از خود نشان می‌دهند ؟

مسلما خیر !! هر پرنده ای که فلز میبلعد دچار مسمومیت نمی‌شود اما بلعیدن فلز همیشه بی خطر نیست .

به عنوان مثال ، مقدار فلز بلعیده شده ، از عوامل تعیین کننده خطر است .

برای مثال ، بلعیدن یک قطعهٔ کوچک حاوی سرب یا روی از نظر بالینی اهمیت بالایی دارد ؛ درحالی‌که قطعه‌ای بزرگ‌تر از ماده‌ای با قابلیت جذب کمتر ممکن است پیامد متفاوتی داشته باشد.

از عوامل تعیین کننده ی دیگر ، ماهیت فلز بلعیده شده است .

همه فلزات سمیت یکسانی ندارند . آهن ، سرب، روی ، مس از مهم ترین فلزاتی هستند که پرندگان در برخورد با آن ها دچار عوارض جدی می‌شوند .

علاوه بر مسمومیت شیمیایی، احتمال آسیب یا انسداد دستگاه گوارش نیز باید در نظر گرفته شود.

در نتیجه در صورت رویت نوک زدن پرندگان به فلز ، علاوه بر موضوع مسمومیت ، مسائلی چون احتمال آسیب یا انسداد گوارشی نیز در نظر گرفته شود .

راهکار های قابل انجام در منزل در صورت شک به مسمومیت

۱- دسترسی حیوان به منابع فلزی را به طور کامل قطع کنید .

۲- حتی در صورت عدم بروز علائم بالینی، با دامپزشک مربوطه تماس حاصل نمایید .

۳- به هیچ عنوان از مواد خوراکی که در اذهان عمومی تحت عنوان خنثی کننده یا بی اثر کننده یا داروهای القای استفراغ هستند ، استفاده نکنید .

۴- از قطعه یا وسیله ی مورد ظن ، عکس گرفته و با دامپزشک حیوان خود موضوع را مطرح کنید .

چگونه خانه و قفس را برای پرنده ایمن‌تر کنیم؟

1- قطعات فلزی زنگ‌زده، خورده‌شده یا آسیب‌دیده را بررسی و در صورت لزوم تعویض کنید.

2- اجازه ندهید پرنده به وزنه‌ها، قطعات فلزی کوچک یا اشیای ناشناخته دسترسی داشته باشد.

3- از اسباب‌بازی‌های مناسب گونهٔ پرنده و دارای جنس و پوشش مشخص استفاده کنید.

4- قفس، بست‌ها، زنجیرها و اسباب‌بازی‌ها را به‌طور منظم بررسی کنید.

هدف از انجام موارد فوق ، پیشگیری و پایان دسترسی پرندگان به منابع فلزی است .

چه هنگام باید اقدامات فوری انجام داد ؟

۱- اگر پرنده را در حال جویدن یا بلعیدن قطعاتی از زنجیر، زنگوله، میلهٔ قفس یا سایر اشیای فلزی مشکوک دیده‌اید

۲- اگر پرنده به‌طور غیرعادی بی‌حال شده، نمی‌تواند به‌درستی بایستد یا واکنش طبیعی به محیط نشان نمی‌دهد.

۳- اگر پرنده علائم عصبی، یا اختلال تنفسی دارد،
باید مراجعه باید فوری به مراکز درمانی داشته باشید .

نتیجه گیری

زندگی پرنده، گاهی به جزئیاتی وابسته است که نمی‌بینیم،

در زندگی پرندگان خانگی، همهٔ خطرها ناشی از بیماری‌های عفونی یا مشکلات تغذیه‌ای نمی‌شوند؛ گاهی تهدید ها در میان وسایلی پنهان شده است که هر روز با آن‌ها بازی می‌کنند.

مسمومیت با فلزات سنگین، به‌ویژه سرب و روی، یادآور این نکته است که حتی محیطی آشنا و به‌ظاهر امن نیز ممکن است خطراتی برای پرنده داشته باشد.

شناخت منابع احتمالی آلودگی، انتخاب آگاهانهٔ وسایل قفس و توجه به کوچک‌ترین تغییرات در رفتار و وضعیت جسمی پرنده که بیان شد، می‌تواند به پیشگیری از بسیاری از مواجهه ها و مسمومیت های خطرناک کمک کند.

از سوی دیگر چون علائم این مسمومیت ممکن است با بیماری‌های دیگر شباهت داشته باشند، تشخیص و درمان باید به دامپزشک متخصص سپرده شود.

مخصوص دامپزشکان

از فلزات سنگینی که موضوع مسمومیت با آن بسیار مطرح است ، سرب است.

این فلز دو ارگان مهم بدن سیستم عصبی و مغز قرمز استخوان را درگیر می‌کند .

این فلز از راه های گوناگون ذکر شده ی فوق وارد بدن می‌شود.

پاتوفیزیولوژی

سرب به دلیل ph پایین پیش معده ( 2 تا 3.5 ) ، حل می‌شود .

بعد از حل شدن از طریق مخاط. روده جذب و به متالوپروتئین متصل می‌شود و از طریق دستگاه گردش خون در بدن پخش می‌شود .

این فلز در محل اتصالات عضلانی – عصبی با کلسیم به رقابت پرداخته و منجر به بلاک پیام های عصبی – عضلانی می‌شود. .

با سرکوب آمینولوولینیک اسید دهیدراز و همچنین سنتتاز آن ، منجر به انباشتگی آمینولوولینیک اسید و پروتوپورفیرین IX اریتروسیت ها می‌شود .

این امر باعث کاهش یا صفر شدن سنتز آهن می‌شود که نتیجه ی آن کاهش تولید RBC و آنمی است .

علائم بالینی

• آتاکسی
• پارزی
• تشنج
• افتادگی بال ها
• کجی سر
• انسداد روده
• اسهال با رنگ سبز تا سیاه
• در موارد حاد استفراغ

مطالعات حاکی از پلی اوری ، پلی دیپسی ، هماچوری ، در طوطی های آمازون است .

آنمی موجب ضعف ، دهیدراتاسیون میگردد و با عدم درمان به موقع ، مرگ را به همراه دارد .

تشخیص

۱- گراف

گراف ساده یا با ماده ی حاجب ، اتساع پیش معده و انسداد روده را می‌تواند نشان دهد ( بسته به اندازه ی تکه فلز موجود در بدن)

احتمال حضور ذرات رادیولوسنس در چینه دان ، پیش معده ، سنگدان وجود دارد اما نبود آن سبب رد مسمومیت نیست .

۲- کلینیکال پاتولوژی

آزمایش های هماتولوژی یک آنمی هیپوکرومیک دژنراتیو را نشان می‌دهد .

بالونی شدن اریتروسیت ها شایع است اما پاتوگونومیک نمیباشد .

تست های بیوشیمی ، افزایش غلظت AST , اسید اوریک و CK را نشان می‌دهد .

این تغییرات ، افزایش کاتابولیسم پروتئین و نارسایی کلیوی را نشان می دهند .

با اندازه گیری میزان سرب خون ، می‌توان مسمومیت یا عدم آن را با قطعیت بیان نمود .

غلظت بالای ۵۰ میکروگرم در دسی لیتر برای تشخیص مسمومیت با سرب غلظتی قطعی و غلظت ۲۰ میکروگرم در دسی لیتر مطرح کننده ی موضوع مسمومیت با سرب است .

۳- هیستوپاتولوژی

گنجیدگی های داخل سلولی اسید فست در سلول های اپی تلیال لوله های خمیده پروگزیمال و هپاتوسیت ها یافت می‌شود .

دژنراسیپن نورونی مربوط به قشر مخ ، بصل النخاع و دژنراسیون عضلات پکتورال ، سنگدان و میوکارد در لام های تهیه شده از لاشه ی حیوانات مشاهده شده است .

درمان

۱- شلاتاسیون

از ca-EDTA با دوز ۲۰-۴۰ میلی گرم / کیلوگرم به صورت تزریقی داخل عضلانی هر ۱۲ ساعت .

گزارشات حاکی از مصرف تجویز با دوز هایی تا ۱۰۰ میلی گرم / کیلوگرم هر ۱۲ ساعت بدون رویت عوارض کلیوی بوده است .

دی پنی سیلامین یک شلاتور خوراکی موثر است اما از عوارض جانبی آن می‌توان به تهوع و استفراغ در بعضی پرندگان اشاره نمود .

۲- پاکسازی لوله گوارشی از ذرات

بسیاری از ذرات ریز در صورت عدم ایجاد انسداد ، در مدت ۴-۵ روز از لوله گوارش دفع می‌شود .

قطعات بزرگ تر ممکن است لازم است به وسیله اندوسکوپی یا flush ,suction با آب ولرم به طور همزمان برای پاکسازی لوله گوارش انجام شود .

از پروونتریکولوتومی به عنوان آخرین راه حل می‌توان استفاده کرد .

۳- مراقبت های حمایتی

بیماران ممکن است نیاز به مایع درمانی و حمایت های تغذیه ای و حرارتی داشته باشند که بسته به موقعیت مورد نظر ، اقدام ضروری انجام شود .

منابع

طب و جراحی کاربردی پرندگان زینتی و باغ وحش ، ترجمه دکتران محمد حسن زاده ، محمد ملکان ، یاسمین والی ، بهرام بهرامی

Heavy Metal Poisoning and Its Impacts on the Conservation of Amazonian Parrots: An Interdisciplinary Review

Heavy metal toxicity in poultry: a comprehensive review

Evaluation and treatment of lead toxicosis in rehabilitated avian species-2025