تحلیل مجدد دندان Tooth Resorption یا FORL

قطع ناگهانی اشتها و کاهش میل گربه‌ی شما به غذا زنگ خطر بسیار مهمیه که متأسفانه ممکنه دیر هنگام به صدا دربیاد!

علت تأکید همیشگی دامپزشکان به رعایت بهداشت دهان و دندان در این بچه‌ها، بررسی دائمی وضعیت دهان و دندانشون توسط سرپرست است. وقتی مرتب به دندان‌ها رسیدگی بشه، کوچک‌ترین تغییر، تحلیل دندانی و دردی هم به‌موقع اطلاع داده میشه.

تحلیل دندان در گربه‌ها؛ بیماری‌ای که ممکن است بدون علامت پیش برود.

تحلیل دندان به فرایندی گفته می‌شود که در آن سلول‌های خاصی از بدن، به‌تدریج بافت سخت دندان را از بین می‌برند. این فرایند می‌تواند باعث تخریب مینای دندان و عاج (بخش سخت زیر مینا) شود و در ادامه، درد، التهاب و حتی از دست رفتن دندان را به دنبال داشته باشد.

این بیماری در گذشته بیشتر با نام ضایعات تحلیل‌برنده دندان در گربه‌ها (FORL) شناخته می‌شد، زیرا در گربه‌ها شیوع بالایی دارد. با این حال، این مشکل فقط مخصوص گربه‌ها نیست و در حیوانات دیگر نیز دیده می‌شود؛ به همین دلیل امروزه اصطلاح «تحلیل دندان» برای توصیف آن کاربرد بیشتری دارد.

چرا این بیماری نام‌های مختلفی داشته است؟

این ضایعات در ابتدا بیشتر در قسمت گردن دندان، یعنی محل اتصال تاج دندان به ریشه، مشاهده شدند و به همین دلیل در گذشته نام‌هایی مانند «ضایعات گردنی» برای آن‌ها استفاده می‌شد. بعدها اصطلاحات دیگری مانند ضایعات تحلیل‌برنده، ضایعات خط گردنی و حتی «حفره‌های دندانی گربه‌ها» نیز برای توصیف این مشکل به کار رفت.

امروزه اصطلاح «تحلیل دندان» نام پذیرفته‌شده‌تری برای این بیماری است.

آیا تحلیل دندان فقط در بعضی گربه‌ها اتفاق می‌افتد؟

تحلیل دندان یکی از مشکلات نسبتاً شایع دهان و دندان در گربه‌هاست. برخی پژوهش‌ها حتی این احتمال را مطرح کرده‌اند که بسیاری از گربه‌ها در طول زندگی خود درجاتی از تغییرات سطحی تحلیل دندان را تجربه می‌کنند.میزان شیوع این بیماری در مطالعات مختلف متفاوت گزارش شده است؛ زیرا عواملی مانند سن گربه، وضعیت سلامت دهان و دندان و روش تشخیص می‌توانند بر نتیجه تأثیر بگذارند.

در گربه‌هایی که از نظر ظاهری سالم هستند، تحلیل دندان در حدود ۲۰ تا ۷۵ درصد موارد گزارش شده است. در بسیاری از مطالعات نیز مشخص شده که ممکن است نزدیک به نیمی از گربه‌ها به درجاتی از این مشکل مبتلا باشند. این میزان در گربه‌هایی که به دلیل مشکلات دندانی به دامپزشک مراجعه می‌کنند بیشتر است و حدود ۶۰ تا ۶۷ درصد گزارش شده است.

در یک مطالعه روی ۱۲۰ گربه که برای درمان‌های دندانپزشکی مراجعه کرده بودند، با بررسی دقیق تصاویر رادیوگرافی داخل دهان، تحلیل دندان در ۷۹ گربه، معادل ۶۶ درصد، شناسایی شد.

اهمیت سن گربه

تحلیل دندان در گربه‌های خیلی جوان کمتر دیده می‌شود و در گربه‌های زیر دو سال به‌ندرت تشخیص داده می‌شود. این بیماری معمولاً از حدود ۴ تا ۶ سالگی بیشتر خود را نشان می‌دهد و با افزایش سن، احتمال مشاهده آن نیز افزایش پیدا می‌کند.

برای مثال، در مطالعه‌ای که روی گربه‌ها انجام شد، میانگین سن گربه‌های مبتلا حدود ۸٫۳ سال بود، در حالی که گربه‌های بدون ضایعه به‌طور میانگین ۶٫۲ سال سن داشتند.

این ارتباط با سن در گربه‌های مسن‌تر حتی واضح‌تر است؛ به‌طوری‌که در گربه‌های ۱۰ ساله و بالاتر، میزان شیوع تا حدود ۸۳ درصد نیز گزارش شده است. بنابراین حتی اگر گربه شما هیچ علامت واضحی از درد دندان نداشته باشد، با افزایش سن، معاینه منظم دهان و دندان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

آیا بعضی نژادها بیشتر در معرض خطر هستند؟

برخی مطالعات نشان داده‌اند که احتمال بروز تحلیل دندان ممکن است در بعضی گربه‌های نژاد خالص بیشتر باشد. از جمله نژادهایی که در برخی گزارش‌ها بیشتر درگیر شده‌اند می‌توان به حبشی، سیامی، اسکاتیش فولد و پرشین اشاره کرد.

با این حال، تحلیل دندان می‌تواند در گربه‌های هر نژاد و حتی گربه‌های بدون نژاد مشخص نیز اتفاق بیفتد؛ بنابراین نژاد به‌تنهایی نمی‌تواند وجود یا نبود این بیماری را مشخص کند.

کدام دندان‌ها بیشتر درگیر می‌شوند؟

تحلیل دندان می‌تواند هر یک از دندان‌های گربه را درگیر کند، اما همه دندان‌ها به یک اندازه در معرض این مشکل نیستند. دندان‌های آسیاب و پیش‌آسیاب بیشتر از سایر دندان‌ها درگیر می‌شوند و در میان آن‌ها، پیش‌آسیاب چهارم فک پایین از دندان‌هایی است که بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرد. پس از این دندان‌ها، دندان‌های نیش نیز می‌توانند درگیر شوند.

بنابراین، معاینه دندان‌های انتهایی دهان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌خصوص در گربه‌های بالغ و مسن.

چرا باید تحلیل دندان را جدی گرفت؟

تحلیل دندان معمولاً یک فرایند پیشرونده است؛ یعنی ممکن است با گذشت زمان شدت آن بیشتر شود. حتی ممکن است چندین دندان به‌طور همزمان درگیر شوند.

در مراحل ابتدایی، ضایعه ممکن است بسیار کوچک باشد و با معاینه معمولی دهان به‌راحتی دیده نشود. با پیشرفت بیماری، بخش بیشتری از دندان از بین می‌رود و ممکن است هم تاج دندان (قسمتی که در دهان دیده می‌شود) و هم ریشه دندان درگیر شوند.

از طرفی، گربه معمولاً درد دهان را به شکل واضح نشان نمی‌دهد. به همین دلیل ممکن است گربه با وجود داشتن ضایعات دردناک، همچنان به غذا خوردن ادامه دهد و صاحبش متوجه مشکل نشود.

گزارش‌ها همچنین نشان داده‌اند که تحلیل دندان در گربه‌های خانگی نسبتاً شایع است؛ بنابراین صرفاً زندگی در محیط خانه به معنای در امان بودن گربه از این بیماری نیست.

چرا گربه‌ها دچار تحلیل دندان می‌شوند؟

علت دقیق بیماری هنوز مشخص نیست.

علت اصلی تحلیل دندان در گربه‌ها هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است و به همین دلیل در بسیاری از منابع آن را با علت ناشناخته توصیف می‌کنند. در نتیجه، در حال حاضر روش قطعی و اثبات‌شده‌ای برای جلوگیری از ایجاد آن وجود ندارد. با این حال، برخی عوامل در گربه‌های مبتلا بیشتر مشاهده شده‌اند و احتمال می‌رود با ایجاد یا پیشرفت بیماری ارتباط داشته باشند، از جمله:

• بیماری‌های لثه و بافت‌های اطراف دندان

• برخی ویژگی‌های ساختاری و شکل دندان‌ها

• ضربه و آسیب‌های مکانیکی به دندان

• برخی عفونت‌های ویروسی که سیستم دفاعی بدن را تضعیف می‌کنند، مانند FIV

• دریافت بیش از اندازه ویتامین A یا ویتامین D

• بلعیدن غذا بدون جویدن کافی

• مصرف آب شهری در مقایسه با آب چاه

• رژیم‌های غذایی حاوی جگر خام یا رژیم‌های کم‌کلسیم

• افزایش سن

همچنین این فرضیه مطرح شده است که برگشت محتویات معده و استفراغ مکرر گلوله‌های مو ممکن است در ایجاد تحلیل دندان نقش داشته باشد، اما این ارتباط هنوز به‌طور قطعی ثابت نشده است. برخی عوامل دیگر نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند، از جمله اسیدی بودن پوشش برخی غذاهای خشک و وجود بعضی باکتری‌های بیماری‌زا در دهان؛ با این حال، ارتباط مستقیم این عوامل با ایجاد تحلیل دندان هنوز تأیید نشده است.

از کجا بفهمیم دندان گربه‌مان درد می‌کند؟

یکی از دشوارترین نکات درباره تحلیل دندان این است که گربه ممکن است درد زیادی داشته باشد، اما آن را به‌وضوح نشان ندهد.

با این حال، تغییرات زیر می‌توانند هشداری برای وجود مشکل در دهان و دندان باشند:

• بی‌اشتهایی یا کاهش علاقه به غذا

• دشواری در گرفتن غذا با دهان

• انداختن غذا از دهان هنگام خوردن

• دشواری یا بی‌میلی نسبت به خوردن غذای سفت

• واکنش غیرطبیعی هنگام نزدیک شدن غذا به دهان

• خونریزی از دهان

• مالیدن صورت یا دهان با پنجه

• تکان دادن مکرر سر

• حرکات غیرطبیعی و تکراری فک پایین

• بی‌میلی نسبت به نوشیدن آب سرد

• عطسه در برخی موارد

گاهی تغییرات رفتاری تنها سرنخی هستند که صاحب گربه می‌تواند متوجه آن شود. برای مثال، ممکن است گربه‌ای که قبلاً آرام بوده، پرخاشگرتر شود، بیشتر پنهان شود یا تمایل کمتری به تعامل با صاحب خود داشته باشد.

البته وجود این علائم لزوماً به معنای تحلیل دندان نیست و مشکلات مختلف دهان، دندان یا بیماری‌های دیگر می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند. به همین دلیل، تشخیص دقیق باید توسط دامپزشک انجام شود.

چه بیماری‌هایی را نباید با تحلیل دندان اشتباه گرفت؟

ظاهر برخی مشکلات دندانی می‌تواند شبیه تحلیل دندان باشد. مهم‌ترین مواردی که باید از یکدیگر تشخیص داده شوند عبارت‌اند از:

• بیماری‌های لثه و بافت‌های اطراف دندان

• شکستگی دندان در اثر ضربه

• باقی ماندن بخشی از ریشه دندان پس از شکستگی یا کشیدن دندان

تشخیص دقیق این مشکلات تنها با نگاه کردن به سطح دندان همیشه امکان‌پذیر نیست و در بسیاری از موارد، تصویربرداری از داخل دهان برای بررسی وضعیت ریشه و بخش‌های پنهان دندان ضروری است.

جمع‌بندی؛ دندان‌هایی که ممکن است بی‌صدا درد بکشند

تحلیل دندان یکی از مشکلات نسبتاً شایع و مهم در گربه است و ممکن است بدون ایجاد علائم واضح، به‌تدریج باعث تخریب و درد دندان شود. از آنجا که گربه‌ها معمولاً درد دهان خود را به‌خوبی پنهان می‌کنند، صرفاً غذا خوردن و رفتار طبیعی گربه نمی‌تواند سالم بودن دندان‌هایش را تضمین کند.

با توجه به شیوع بالای این بیماری و افزایش احتمال آن با بالا رفتن سن، بهتر است از سال‌های ابتدایی بزرگسالی گربه، به‌ویژه از حدود ۲ تا ۴ سالگی، معاینه منظم دندان‌ها جدی گرفته شود و در گربه‌های مسن‌تر این بررسی‌ها اهمیت بیشتری پیدا کند. در صورت نیاز، دامپزشک می‌تواند برای بررسی قسمت‌هایی از دندان که با معاینه معمولی دیده نمی‌شوند، رادیوگرافی دندان‌ها را نیز توصیه کند.

تشخیص زودهنگام می‌تواند به شناسایی دندان‌های درگیر پیش از پیشرفت بیشتر ضایعه و ایجاد درد شدید کمک کند. بنابراین حتی اگر گربه‌تان کاملاً سالم و سرحال به نظر می‌رسد، معاینه دوره‌ای دهان و دندان را به‌عنوان بخشی از مراقبت‌های معمول او جدی بگیرید.

بخش تخصصی‌تر (مخصوص دامپزشکان)

طبقه‌بندی AVDC برای تحلیل دندان

طبق نام‌گذاری و طبقه‌بندی American Veterinary Dental College، تحلیل دندان بر اساس دو معیار طبقه‌بندی می‌شود:

1. محل و الگوی تحلیل در رادیوگرافی که سه تایپ دارد.

2. شدت تحلیل که پنج Stage دارد.طبقه‌بندی بر اساس نمای رادیوگرافی ریشه

تایپ ۱

در رادیوگرافی دندانی که دچار تحلیل نوع ۱ است، یک یا چند ناحیه رادیولوسنت (Radiolucency؛ ناحیه تیره‌تر در رادیوگرافی) در دندان دیده می‌شود، در حالی که تراکم رادیوگرافی سایر قسمت‌های دندان طبیعی است و فضای لیگامان پریودنتال (PDL space) نیز طبیعی باقی مانده است.

به بیان ساده‌تر، در تایپ ۱ هنوز الگوی رادیوگرافیک ریشه و اتصال آن به بافت‌های اطراف تا حد زیادی طبیعی باقی مانده است و ضایعات تحلیل به شکل نواحی موضعی رادیولوسنت دیده می‌شوند. از روش‌های درمان می‌توان به جینجیوپلاستی و یا کشیدن دندان اشاره کرد؛ برای انتخاب روش درمان باید شاخص Stage را نیز در نظر گرفت.

تایپ ۲

در رادیوگرافی دندانی که دچار تحلیل تایپ ۲ است، در حداقل بخشی از دندان، فضای لیگامان پریودنتال باریک شده یا از بین رفته است و همچنین تراکم رادیوگرافی بخشی از دندان کاهش یافته است؛ یعنی آن قسمت از دندان در رادیوگرافی کم‌رنگ‌تر دیده می‌شود.

این تغییرات رادیوگرافیک نشان‌دهنده جایگزین شدن یا از بین رفتن بخشی از ساختار سخت دندان و تغییر شکل ریشه است. تشخیص این تایپ اهمیت زیادی دارد؛ زیرا وضعیت ریشه و میزان اتصال آن به بافت‌های اطراف در تصمیم‌گیری درمانی نقش دارد. دندان‌های مبتلا به تحلیل تایپ ۲ را می‌توان با روش قطع تاج دندان (Crown amputation) و سپس بستن لثه روی محل قطع‌شده (Gingival closure) درمان کرد.

تایپ ۳

در یک دندان، همزمان ویژگی‌های تایپ ۱ و تایپ ۲ وجود دارد.

در رادیوگرافی دندانی که دچار تحلیل تایپ ۳ است، ویژگی‌های هر دو تایپ ۱ و ۲ در همان دندان وجود دارد. بنابراین ممکن است در یک دندان، قسمت‌هایی دارای فضای طبیعی PDL و قسمت‌هایی دارای فضای باریک‌شده یا از بین‌رفته PDL باشند. همچنین در همان دندان، نواحی رادیولوسنت کانونی یا چندکانونی همراه با کاهش تراکم رادیوگرافی در قسمت‌های دیگر دندان مشاهده می‌شود.

به همین دلیل، بررسی کامل رادیوگرافیک تمام طول ریشه برای تعیین دقیق الگوی ضایعه اهمیت دارد.

در این حالت درمان، کشیدن دندان است.

طبقه‌بندی بر اساس میزان از دست رفتن بافت دندان

در این سیستم، برخلاف تایپ که الگوی رادیوگرافیک ضایعه را توصیف می‌کند، Stage میزان پیشرفت و شدت از دست رفتن بافت سخت دندان را مشخص می‌کند.

Stage 1 – TR1

در TR1، ضایعه محدود و سطحی است و تنها بخش محدودی از بافت سخت دندان، مانند سمنتوم و یا مینا، دچار تحلیل شده است. در این مرحله هنوز تخریب گسترده‌ای در ساختار دندان ایجاد نشده است.

Stage 2 – TR2

در TR2، ضایعه نسبت به TR1 عمیق‌تر است و علاوه بر سمنتوم و یا مینا، عاج نیز درگیر شده است. با این حال، تخریب هنوز به اندازه‌ای پیشرفت نکرده که پالپ یا حفره پالپی دندان (Pulp cavity) در معرض قرار گرفته باشد.

بنابراین، وجود درگیری عاج به‌تنهایی به معنی درگیری پالپ نیست.

Stage 3 – TR3

در TR3، ضایعه به حفره پالپی (Pulp cavity) رسیده یا آن را درگیر کرده است، اما هنوز بخش عمده‌ای از ساختار سخت دندان حفظ شده است.

در این مرحله، ارتباط ضایعه با پالپ اهمیت بالینی زیادی دارد؛ زیرا پالپ حاوی عروق خونی و اعصاب است و درگیری آن می‌تواند با درد و التهاب همراه باشد.

Stage 4 – TR4

در این مرحله، از دست رفتن گسترده بافت سخت دندان شامل از دست رفتن سمنتوم یا سمنتوم و مینا و تخریب عاج است که به حفره پالپ گسترش یافته و بخش عمده دندان از بین رفته است.

TR4 خود به سه زیرگروه تقسیم می‌شود که بر اساس میزان درگیری تاج و ریشه مشخص می‌شوند:

TR4a

در این حالت، میزان تخریب در قسمت تاج و ریشه تقریباً مشابه است و نمی‌توان یک قسمت را به‌طور واضح غالب بر قسمت دیگر دانست.

TR4b

بخش عمده تخریب در تاج دندان اتفاق افتاده و ریشه نسبتاً کمتر تحت تأثیر قرار گرفته است.

TR4c

در TR4c، میزان تخریب در ریشه بیشتر از تاج است. این تفکیک از نظر تفسیر رادیوگرافی و انتخاب روش درمانی اهمیت دارد.

Stage 5 – TR5

در TR5، بقایای بافت سخت دندان فقط به صورت کدورت‌های نامنظم رادیوگرافی دیده می‌شوند و تاج دندان از بین رفته است، اما لثه روی ناحیه باقی‌مانده را پوشانده و دست‌نخورده است. در این مرحله، تخریب به مرحله بسیار پیشرفته‌ای رسیده و تقریباً تمام ساختار قابل مشاهده دندان از بین رفته است.

نکته مهم این است که ضایعه ممکن است در معاینه ظاهری دهان به‌راحتی قابل مشاهده نباشد و رادیوگرافی نقش مهمی در شناسایی آن داشته باشد.

یک نکته مهم در تفسیر تایپ و Stage

تایپ و Stage دو سیستم متفاوت‌اند و می‌توانند در کنار هم برای توصیف یک دندان استفاده شوند. برای مثال، یک دندان می‌تواند از نظر نمای رادیوگرافی تایپ ۲ و از نظر میزان تخریب Stage 3 / TR3 باشد. بنابراین هنگام گزارش یک دندان مبتلا به تحلیل دندان، ذکر هر دو معیار می‌تواند اطلاعات کامل‌تری درباره وضعیت دندان در اختیار دامپزشک قرار دهد.

منابع

1. Blackwell’s Five-Minute Veterinary Consult: Small Animal Dentistry, Third Edition.

2. Feline Dentistry, Second Edition.

3. Veterinary Dentistry: A Team Approach, Fourth Edition.

4. Veterinary Dental Techniques for the Small Animal Practitioner, 3rd Edition.

5. Eickhoff M. Atlas of Dentistry in Cats and Dogs. 1st ed. Stuttgart: Georg Thieme Verlag; 2020. 6. Cohen-Mivtach E. Prevalence of Tooth Resorptive Lesions in 120 Feline Dental Patients in Israel. Journal of Veterinary Dentistry. 2025;42(2):114–117. DOI: 10.1177/08987564231226082