گاهی تغییرات کوچک در رفتار سگ می‌توانند اولین نشانه‌های یک مشکل مهم باشند؛ مثلاً وقتی سگ بیشتر از قبل آب می‌خورد، بیشتر ادرار می‌کند یا با وجود اشتهای زیاد، وزن کم می‌کند.

ممکن است این تغییرات را به گرمای هوا، فعالیت بیشتر یا حتی اشتهای خوب سگ نسبت دهیم، اما گاهی پشت این علائم، بیماری‌ای مثل دیابت پنهان شده است.

دیابت در سگ‌ها بیماری‌ای است که معمولاً به درمان و مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارد و اگر به‌موقع شناسایی و کنترل نشود، می‌تواند عوارض مختلفی ایجاد کند.

اما چه علائمی را باید جدی بگیریم؟ کدام سگ‌ها بیشتر در معرض دیابت هستند؟ و نقش تغذیه و ورزش در کنترل این بیماری چیست؟

با «باپت» همراه باشید تا درباره دیابت در سگ‌ها بیشتر بدانید.

دیابت در سگ‌ها

دیابت یک سندرم بالینی است که در آن قند خون به‌دلیل ترشح ناکافی انسولین یا اختلال در عملکرد انسولین افزایش پیدا می‌کند. عوامل مختلفی از جمله عوامل ژنتیکی و محیطی می‌توانند در ایجاد دیابت در سگ‌ها نقش داشته باشند.

شناخت عوامل خطر و ویژگی‌های این بیماری به دامپزشکان کمک می‌کند سگ‌های در معرض خطر را بهتر شناسایی کنند و روند درمان و مراقبت از آن‌ها را به شکل مؤثرتری مدیریت کنند.

بیشتر دامپزشکان حیوانات خانگی در طول فعالیت حرفه‌ای خود با سگ‌های مبتلا به دیابت مواجه می‌شوند. این سگ‌ها معمولاً برای ادامه زندگی به تزریق مادام‌العمر انسولین نیاز دارند؛ بنابراین، درمان دیابت فقط به تزریق انسولین محدود نمی‌شود و به مراقبت و پیگیری منظم توسط صاحب حیوان و دامپزشک نیاز دارد.

دیابت در سگ‌ها بیشتر در سنین ۵ تا ۱۲ سالگی دیده می‌شود و بروز آن در سگ‌های کمتر از یک سال نسبتاً نادر است.

اضافه‌وزن و چاقی نیز به‌عنوان عوامل زمینه‌ساز مطرح شده‌اند. البته بیشتر سگ‌های چاق می‌توانند با افزایش ترشح انسولین، نیاز بدن خود را جبران کنند.

آیا سگ‌ها هم به دیابت نوع ۲ مبتلا می‌شوند؟

دیابت نوع ۲ که در انسان و گربه‌ها دیده می‌شود ولی در سگ‌ها به‌صورت بالینی شناخته نشده است. همچنین، برخی از مکانیسم‌هایی که در ایجاد دیابت نوع ۲ مرتبط با چاقی در انسان و گربه نقش دارند، در سگ‌ها وجود ندارند و معمولاً دیابت نوع ۲ پیشرفت نمی‌کند.

کدام سگ‌ها بیشتر در معرض دیابت هستند؟

برخی نژادها بیشتر از سایرین در معرض این بیماری قرار دارند. در مطالعات مختلف، نژادهایی مانند تریرها، پودل، سامویید و اشناوزر بیشتر در میان سگ‌های مبتلا به دیابت دیده شده‌اند.

در مقابل، نژادهایی مانند باکسر، روتوایلر، گلدن رتریور و ژرمن شپرد معمولاً در گروه‌های با خطر پایین‌تر قرار داشته‌اند.

علائم دیابت در سگ‌ها

بیشتر سگ‌ها در زمان تشخیص دیابت بین ۵ تا ۱۵ سال سن دارند. بررسی‌ها نشان داده‌اند که سگ‌های ماده در مقایسه با نرها و نرهای عقیم‌شده در مقایسه با نرهای عقیم‌نشده، بیشتر در معرض ابتلا به دیابت قرار دارند.

علائم اصلی که معمولاً در سگ‌های مبتلا دیده می‌شوند عبارت‌اند از:

• پرادراری
• پرنوشی
• پرخوری
• کاهش وزن

گاهی اوقات صاحب حیوان زمانی متوجه بیماری می‌شود که سگ به‌دلیل ایجاد آب‌مروارید دچار کاهش بینایی یا نابینایی شده است. اگر علائم اولیه دیابت نادیده گرفته شوند یا درمان بیماری به تأخیر بیفتد، وضعیت سگ می‌تواند بدتر شود و حتی علائم شدید ایجاد کند.

دیابت در سگ‌ها معمولاً یک علت واحد ندارد و عوامل مختلفی می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند. از جمله این عوامل می‌توان به استعداد ژنتیکی، برخی عفونت‌ها، بیماری‌ها یا داروهایی که اثر انسولین را کاهش می‌دهند، چاقی و عوامل مرتبط با سیستم ایمنی اشاره کرد.

در معاینه سگ مبتلا به دیابت چه چیزهایی دیده می‌شود؟

یافته‌های معاینه به شدت بیماری، مدت‌زمانی که سگ بدون درمان به دیابت مبتلا بوده و همچنین وجود بیماری‌های هم‌زمان بستگی دارد.

اگر دیابت برای مدت طولانی درمان نشده باشد، ممکن است سگ به‌تدریج وزن کم کند. بااین‌حال، لاغری شدید معمولاً دیده نمی‌شود، مگر اینکه بیماری دیگری مانند نارسایی پانکراس هم وجود داشته باشد.

تغییرات دیگری که ممکن است دیده شوند عبارت‌اند از: کم‌پشت‌شدن موها، پوسته‌ریزی پوست، بزرگ‌شدن کبد در صورت ایجاد کبد چرب، آب‌مروارید و خشکی چشم.

از کجا مطمئن می‌شویم سگمان دیابت دارد؟

تشخیص دیابت معمولاً بر اساس سه مورد اصلی انجام می‌شود:

1. وجود علائم بالینی سازگار با دیابت
2. افزایش پایدار قند خون، به‌ویژه در حالت ناشتا
3. وجود گلوکز در ادرار

اندازه‌گیری قند خون با دستگاه‌های قابل‌حمل و بررسی ادرار با نوارهای مخصوص می‌تواند به تشخیص سریع بیماری کمک کند.

بعد از تأیید دیابت، بهتر است وضعیت سلامت سگ به‌طور کامل توسط دامپزشک بررسی شود تا بیماری‌های هم‌زمانی که ممکن است روی کنترل دیابت تأثیر بگذارند، شناسایی شوند. در صورت دسترسی، سونوگرافی شکم نیز می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیار دامپزشک قرار دهد.

درمان دیابت در سگ‌ها

هدف اصلی درمان این است که علائمی که صاحب سگ در خانه مشاهده می‌کند، تا حد امکان برطرف شوند. هرچه افزایش قند خون شدیدتر و طولانی‌تر باشد، احتمال باقی‌ماندن علائم و ایجاد عوارض دیابت نیز بیشتر می‌شود.

در سگ مبتلا به دیابت، می‌توان با استفاده از انسولین، اصلاح جیره غذایی، فعالیت بدنی، پیشگیری یا کنترل بیماری‌های هم‌زمانِ ایجادکننده مقاومت به انسولین، قطع داروهایی که موجب مقاومت به انسولین می‌شوند و افزایش قند خون را کنترل کرد.

در کنار کنترل قند خون، جلوگیری از افت بیش‌ازحد قند خون هم اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل، دامپزشک باید دوز انسولین را به‌گونه‌ای تنظیم کند که قند خون کنترل شود، اما افت قند خون افزایش پیدا نکند.

1- انسولین

تزریق انسولین پایه اصلی درمان دیابت در سگ‌هاست. بااین‌حال، نوع انسولین، مقدار آن و تعداد دفعات تزریق برای همه سگ‌ها یکسان نیست و بر اساس شرایط هر حیوان تعیین می‌شود.

بیشتر سگ‌های دیابتی به انسولین نیاز دارند، کنترل قند خون تنها با تغییر رژیم غذایی یا داروهای خوراکی معمولاً امکان‌پذیر نیست و سگ برای کنترل بیماری به انسولین تزریقی نیاز دارد.

هدف از درمان با انسولین چیست؟

هدف اصلی درمان با انسولین، برطرف‌کردن علائم دیابت و در عین حال پیشگیری از عوارض بیماری یا به‌تأخیر انداختن آن‌هاست.

آب‌مروارید و نابینایی از عوارض مهم دیابت در سگ‌ها هستند. اگرچه نمی‌توان همیشه از ایجاد آب‌مروارید جلوگیری کرد، کنترل مناسب قند خون و جلوگیری از نوسانات شدید آن می‌تواند شروع این عارضه را به تأخیر بیندازد.

² جیره غذایی

غذا نقش مهمی در مدیریت دیابت دارد. انتخاب جیره مناسب برای هر سگ به عواملی مانند وزن بدن، بیماری‌های هم‌زمان، شرایط فردی سگ و حتی ترجیحات صاحب حیوان بستگی دارد.

اگر سگ مبتلا به دیابت اضافه‌وزن یا چاقی داشته باشد، اصلاح وزن یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند به بهترشدن کنترل قند خون کمک کند. چاقی باعث افزایش مقاومت به انسولین می‌شود و می‌تواند پاسخ سگ به درمان با انسولین را تحت تأثیر قرار دهد.

کاهش وزن معمولاً با ترکیبی از کاهش دریافت کالری، استفاده از جیره‌های کم‌کالری و افزایش فعالیت بدنی انجام می‌شود. افزایش فیبر جیره نیز می‌تواند در کاهش وزن و کنترل بهتر قند خون در سگ‌های دیابتی مفید باشد.

اما این موضوع برای همه سگ‌ها یکسان نیست. سگ‌های لاغر یا دچار کاهش وزن شدید نباید تا زمان رسیدن به وزن مناسب، جیره‌های پرفیبر دریافت کنند.

³  ورزش و فعالیت بدنی

فعالیت بدنی منظم با کاهش مقاومت به انسولین، به‌ویژه در سگ‌های چاق، باعث می‌شود بدن بهتر به انسولین پاسخ دهد. ورزش همچنین می‌تواند باعث شود انسولین از محل تزریق سریع‌تر جذب شود و گلوکز بیشتری توسط عضلات فعال مصرف شود.

به همین دلیل، فعالیت بدنی منظم می‌تواند بخش مهمی از برنامه کنترل دیابت باشد.

اما یک نکته مهم را نباید فراموش کرد، ورزش شدید و فعالیت بدنی ناگهانی و غیرمنظم می‌تواند باعث افت شدید قند خون شود. بنابراین بهتر است از فعالیت‌های شدید و غیرقابل‌پیش‌بینی در سگ دیابتی اجتناب شود.

بخش تخصصی (مخصوص دامپزشک‌ها)

اندازه‌گیری قند خون با استفاده از دستگاه قابل‌حمل اندازه‌گیری قند خون و بررسی گلوکوزوری با نوارهای آزمایش ادرار، مانند KetoDiastix می‌تواند به‌سرعت وجود دیابت شیرین را تأیید کند. مشاهده هم‌زمان کتونوری، تشخیص کتوز دیابتی (DK) را مطرح می‌کند و وجود اسیدوز متابولیک، تشخیص کتواسیدوز دیابتی (DKA) را تأیید می‌کند.

ثبت هم‌زمان هایپرگلیسمی پایدار و گلوکوزوری برای تشخیص دیابت شیرین اهمیت دارد. هایپرگلیسمی به افتراق دیابت شیرین از گلوکوزوری اولیه کلیوی کمک می‌کند، درحالی‌که وجود گلوکوزوری، دیابت شیرین را از سایر علل افزایش قند خون متمایز می‌کند؛ به‌ویژه هایپرگلیسمی ناشی از استرس که در زمان نمونه‌گیری خون ممکن است ایجاد شود.

فروکتوزامین سرم

افزایش غلظت فروکتوزامین سرم می‌تواند وجود هایپرگلیسمی پایدار را تأیید کند. بااین‌حال، اگر دیابت مدت کوتاهی پیش از مراجعه سگ به دامپزشک ایجاد شده باشد، ممکن است غلظت فروکتوزامین سرم در قسمت بالایی محدوده مرجع قرار داشته باشد؛ بنابراین، طبیعی یا نزدیک به طبیعی بودن آن لزوماً دیابت تازه‌شروع‌شده را رد نمی‌کند.

ارزیابی بیماری‌های هم‌زمان

پس از تأیید تشخیص دیابت شیرین، انجام یک ارزیابی کامل از وضعیت سلامت سگ توصیه می‌شود تا بیماری‌هایی که ممکن است:

• باعث ایجاد یا تشدید اختلال در تحمل کربوهیدرات شوند، مانند هایپرآدرنوکورتیسیسم
• در نتیجه اختلال در تحمل کربوهیدرات ایجاد شوند، مانند سیستیت باکتریایی
• یا نیاز به تغییر در روند درمان داشته باشند، مانند پانکراتیت

شناسایی شوند.

حداقل بررسی‌های آزمایشگاهی باید شامل موارد زیر باشد:

• CBC  یا شمارش کامل سلول‌های خون
• پنل بیوشیمیایی سرم
• اندازه‌گیری serum pancreatic lipase immunoreactivity
• آنالیز ادرار همراه با کشت باکتریایی

در صورت در دسترس بودن، سونوگرافی شکم نیز برای بررسی پانکراتیت، بزرگ‌شدن غدد فوق‌کلیوی (Adenomegaly)، پیومتر در ماده‌سگ عقیم‌نشده و ناهنجاری‌های کبد و دستگاه ادراری، از جمله تغییرات سازگار با پیلونفریت یا سیستیت توصیه می شود.

انسولین مورد استفاده در سگ‌های دیابتی

انسولین، پایه اصلی درمان دیابت در سگ‌هاست و انتخاب نوع، دوز و فواصل تزریق باید بر اساس وضعیت بالینی و پاسخ هر بیمار انجام شود. در بیشتر سگ‌ها، انسولین‌های با اثر متوسط مانند انسولین زینک Lente (Vetsulin) و NPH  از گزینه‌های اولیه هستند.

دوز شروع هر دو معمولاً ۰٫۲۵ تا ۰٫۵ واحد به ازای هر کیلوگرم، هر ۱۲ ساعت است؛ البته در عمل، دوز بر اساس وزن ایده‌آل بدن محاسبه و پس از شروع درمان با پایش قند خون و علائم بالینی تنظیم می‌شود.

پروتامين زینک انسولین PZI) ؛ (ProZinc نیز از انسولین‌های طولانی‌اثر است و می‌توان آن را با دوز اولیه ۰٫۲۵ تا ۰٫۵ واحد به ازای هر کیلوگرم، هر ۱۲ ساعت استفاده کرد. طبق دستور سازنده، مصرف ۰٫۵ تا ۱ واحد به ازای هر کیلوگرم، هر ۲۴ ساعت نیز برای سگ‌ها مطرح شده است؛ بنابراین، انتخاب فاصله تزریق باید بر اساس مدت اثر انسولین در همان بیمار و نتایج پایش انجام شود. در سال‌های اخیر، انسولین‌های پایه و بدون پیک مشخص مانند دگلودک (Degludec) و گلارژین U-300 نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. دوز شروع پیشنهادی برای هر دو حدود 0/5 واحد به ازای هر کیلوگرم، هر ۲۴ ساعت است و در برخی سگ‌ها می‌توانند امکان کنترل با تزریق روزانه را فراهم کنند.

 با این حال، به دلیل تفاوت پاسخ بیماران، تنظیم دوز و فاصله تزریق باید با پایش دقیق قند خون، ترجیحاً با CGM  یا منحنی قند خون انجام شود.

منابع:

1. Nelson RW, Couto CG. Small Animal Internal Medicine. 6th ed. St. Louis (MO): Elsevier; 2019.
2. American Animal Hospital Association. Section 4: Insulin Treatment. In: 2026 AAHA Diabetes Management Guidelines for Dogs. Lakewood (CO): American Animal Hospital Association; 2026.