فعالیت شبانه و اختلالات خواب و بیداری در گربه‌ها

اگر  باز هم ساعت ۴ صبح شده و گربتون تصمیم گرفته کل خونه رو بزاره روی سرش! هیجانی شده ، بازی میکنه و البته شما رو هم بیدار میکنه!

اما واقعا چرا گربه ها شب ها انقدر فعال می‌شن؟

این فقط یک عادت بامزه‌ است، شاید هم گربه‌تون داره سعی میکنه موضوعی رو باشما درمیون بذاره؟

Nocturnal Activity and Sleep/Wake Cycle Problems in Cats

الگوی فعالیت گربه‌ها

پژوهش‌های انجام‌شده درباره الگوهای فعالیت گربه‌های خانگی هنوز به نتیجه قطعی نرسیده‌اند ولی برخی مطالعات نشان می‌دهند که در نتیجه اهلی‌شدن و سازگار شدن با زندگی در کنار انسان‌هایی که عمدتاً در طول روز فعال هستند، گربه‌ها تا حدودی الگوی فعالیت روزانه‌تر پیدا کرده‌اند.

فعالیت در سپیده‌دم و غروب

یکی از ویژگی‌های مهم رفتار گربه‌ها، افزایش فعالیت در زمان‌های سپیده‌دم و غروب است. به این الگوی فعالیت، گرگ‌ومیشی گفته می‌شود.

علت اصلی می‌تواند ساعت زیستی داخلی حیوان باشد و ویژگی‌هایی که می‌توانند باعث افزایش فعالیت آن‌ها در ساعات کم‌نور شود؛ از جمله:

• غریزه شکار در نور کم
• توانایی دید بهتر نسبت به انسان در نور کم
• الگوی خواب چندمرحله‌ای در مقایسه با انسان

این رفتار لزوماً به معنی «شب‌زی بودن» گربه نیست، بلکه می‌تواند بخشی از الگوی طبیعی فعالیت گرگ‌ومیشی آن باشد.

چه زمانی فعالیت شبانه یک مشکل محسوب می‌شود؟

با وجود اینکه فعالیت در سپیده‌دم، غروب و حتی بعضی ساعات شب می‌تواند بخشی از رفتار طبیعی گربه باشد، در برخی موارد فعالیت حیوان برای صاحب مشکل‌ساز می‌شود با این حال، این موارد لزوماً به معنی وجود بیماری نیست.

اما اگر این رفتار جدید و ناگهانی ایجاد شده باشد، به‌خصوص در یک گربه مسن، باید علل پزشکی بررسی شود و در صورت رد شدن عوامل رفتاری باید زمینه های تقویت‌شدن این رفتار توسط صاحب بررسی شود.

ارزیابی و تشخیص

در ارزیابی یک گربه با تغییرات رفتاری شبانه، باید مشخص شود که آیا این رفتار تنها ناشی از یک بیماری یا وضعیت پزشکی است و یا در ابتدا به علت یک بیماری ایجاد شده و سپس در اثر واکنش صاحب حیوان تقویت شده است و یا عمدتاً منشأ رفتاری و محیطی دارد.

بنابراین، در شرح‌حال باید موارد زیر بررسی شوند:

• درد
• بی‌حوصلگی
•  گرسنگی
• تحریک و غنی‌سازی محیطی کمتر یعنی فراهم کردن فرصت‌هایی برای بازی، جست‌وجو، بالا رفتن، پنهان شدن و فعالیت ذهنی گربه در طول روز و خوابیدن بیشتر در طول روز
• هرگونه تغییر در برنامه و روتین روزانه و تغییر در الگوی غذا خوردن
• زمان شروع رفتار و اینکه آیا رفتار به‌صورت ناگهانی ایجاد شده است یا تدریجی
• واکنش سرپرست به این رفتار

برای مثال: گربه ساعت ۵ صبح صاحب خود را بیدار می‌کند و صاحب بیدار می‌شود و به گربه غذا می‌دهد. در نتیجه، گربه یاد می‌گیرد که بیدار کردن صاحب مساوی است با گرفتن غذا بنابراین این رفتار تقویت می‌شود.

نقش تغذیه و برنامه غذایی

تغییر در الگوی غذا خوردن می‌تواند باعث تغییر در فعالیت‌های مربوط به دفع شود و در نتیجه در برنامه ی روزانه و شبانه حیوان اثر بگذارد.

وقتی غذا به‌صورت آزاد و همیشه در دسترس در اختیار گربه قرار داشته باشد، گربه ممکن است در طول روز و شب تعداد زیادی وعده کوچک بخورد .بنابراین خانواده باید یک برنامه غذایی نسبتاً ثابت و منظم برای گربه انتخاب کند

علل رفتاری و محیطی

عوامل رفتاری می‌توانند نقش مهمی در شروع یا حفظ فعالیت شبانه داشته باشند.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• صداسازی در شب بدون هیچ عامل محرکی  طولانی و مکرر باشد. (البته باید برخی عوامل پزشکی نیز بررسی شوند مانند درد و ناراحتی و بیماری‌های سیستم عصبی مرکزی و یا کاهش از دست دادن حواس.)
• رفتارهای تکراری و وسواس گونه مانند لیسیدن مکرر(البته اگر غیر عادی باشد) و راه رفتن بدون هدف

علل پزشکی(فیزیولوژیک و پاتولوژیک) فعالیت شبانه

برخی از مهم‌ترین علل پزشکی احتمالی عبارت‌اند از:

• شروع فحلی در ماده های عقیم‌نشده
• تغییرات مرتبط با افزایش سن، مانند اختلال عملکرد شناختی(نوعی تغییر عملکرد مغز مرتبط با افزایش سن است که می‌تواند باعث تغییر در رفتار و چرخه خواب و بیداری شود.)
• درد ناشی از آرتروز
• پرکاری تیروئید
• بیماری کوشینگ بسیار نادر در گربه ها
• دیابت
• تب
• تحریک پوستی، برای مثال آلودگی انگلی
• درد گوارشی یا تغییرات در حرکات دستگاه گوارش و بیماری‌هایی که باعث دفع مدفوع بیشتر می‌شوند
• سندرم اختلال عملکرد شناختی
• بیماری‌های سیستم غدد درون‌ریز
• بیماری‌های دستگاه ادراری ـ تناسلی
• نارسایی مزمن کلیه
• بیماری‌های دستگاه ادراری تحتانی
• افزایش تشنگی و افزایش دفع ادرار

درمان

اولین مرحله، تشخیص علت زمینه‌ای است.و پس از آن پیگیری مسیر درمان

درمان باید بر این موضوع تمرکز داشته باشد که حیوان یک برنامه روزانه محرک و فعال‌کننده داشته باشد که شامل موارد زیر باشد:

• فعالیت فیزیکی کافی
• تحریک ذهنی کافی
• استفاده از اسباب‌بازی‌های غذایی
• فراهم کردن تحریک و ایجاد شرایط محیطی مناسب در طول روز
• علاوه بر این، صاحب حیوان نباید با واکنش خود باعث تقویت رفتار نامطلوب شود.
• تشخیص اینکه چرا حیوان شب‌ها بیدار می‌شود می‌تواند برای موفقیت درمان بسیار مهم باشد؛ زیرا ممکن است برای برطرف کردن علت اصلی، درمان پزشکی لازم باشد.
• داروهایی که به کاهش اضطراب یا ایجاد خواب کمک می‌کنند نیز ممکن است به‌صورت کوتاه‌ مدت مفید باشند.

جمع‌بندی

فعالیت شبانه در گربه‌ها را نمی‌توان صرفاً به «شب‌زی بودن» آن‌ها نسبت داد. گربه‌ها معمولاً تمایل قابل‌توجهی به فعالیت در ساعات سپیده‌دم و غروب دارند و به همین دلیل الگوی فعالیت آن‌ها بیشتر گرگ‌ومیشی توصیف می‌شود.در عین حال، گربه‌های خانگی می‌توانند تا حدی الگوی فعالیت خود را با برنامه صاحبشان تطبیق دهند.نکته ی مهم در برخورد با یک گربه‌ای که شب‌ها فعالیت زیادی دارد، تشخیص تفاوت بین رفتار طبیعی، مشکل رفتاری و تغییر رفتار ناشی از بیماری است.اگر رفتار به‌صورت ناگهانی، به‌خصوص در حیوان مسن، ایجاد شده باشد، ابتدا باید علل پزشکی بررسی و رد شوند.پس از رد علل پزشکی، باید عوامل محیطی و رفتاری بررسی شود.در نهایت، درمان باید بر اساس علت شروع‌کننده و عوامل حفظ‌کننده رفتار طراحی شود و معمولاً شامل افزایش فعالیت و تحریک ذهنی در طول روز، تنظیم روتین، مدیریت تغذیه و جلوگیری از تقویت ناخواسته رفتار توسط صاحب حیوان است.

بخش تخصصی تر(مخصوص دامپزشکی)

سندرم اختلال عملکرد شناختی

CDS = Cognitive Dysfunction Syndrome

سندروم اختلال عملکرد شناختی که خیلی در رفرنس ها بهش اشاره می‌شود در مورد شب بیداری گربه های مسن

اختلال عملکرد شناختی یک اختلال عصبی تحلیل‌برنده است و نباید صرفاً به‌عنوان بخشی طبیعی از پیری نادیده گرفته شود.

این بیماری یک اختلال نورودژنراتیو (Neurodegenerative) در گربه‌های مسن است که با کاهش تدریجی توانایی‌های شناختی و افزایش تغییرات پاتولوژیک مغز همراه است.اختلال عملکرد شناختی نباید به‌عنوان «طبیعی بودن پیری» نادیده گرفته شود.

تشخیص CDS

نکته مهم این است که تشخیص CDS فقط با دیدن یک رفتار خاص انجام نمی‌شود.دامپزشک باید از شرح‌حال دقیق صاحب حیوان استفاده کند؛ زیرا بسیاری از تغییرات رفتاری در مراحل ابتدایی ممکن است در معاینه معمول مشخص نباشند.

معیارهای بالینی را با کلمه DISHA به خاطر می‌سپارند.

D = Disorientation

اختلال جهت‌یابی

مثلاً حیوان در محیط آشنا گم می‌شود. نمی‌داند کجاست. ممکن است به در یا گوشه اتاق خیره شود. مسیرهای همیشگی خانه را فراموش کند.

I = Alterations in Social Interactions

تغییر در تعاملات اجتماعی

مثلاً حیوانی که قبلاً به صاحبش توجه زیادی می‌کرد، ممکن است کمتر به صاحبش توجه کند. کمتر دنبال تعامل باشد یا برعکس، بیش از حد به دنبال توجه صاحب باشد.

S = Sleep/Wake Cycle Changes

اختلال چرخه خواب و بیداری

یکی از علائم مهم شب بیدار ماندن یا بیدار شدن‌های مکرر در شب است.

ممکن است حیوان روزها بیشتر بخوابد ولی شب بی‌قرار شود و راه برود و صدا تولید کند و صاحب را بیدار کند.

H = House Soiling

کثیف کردن محل زندگی

حیوانی که قبلاً آموزش دفع داشته، ممکن است شروع به ادرار کردن داخل خانه و یا مدفوع کردن داخل خانه کنند.

A = Activity Changes

تغییر سطح فعالیت

فعالیت حیوان ممکن است ابتدا کاهش پیدا کند و خواب بیشتر + استراحت بیشتر + کاهش علاقه به تعامل اجتماعی داشته باشد ولی با پیشرفت بیماری ممکن است برعکس شود و بی‌قراری + بیدار شدن شبانه + قدم‌زدن بی‌هدف + رفتارهای تکراری رخ دهد.

چرا حیوان در CDS شب‌ها راه می‌رود؟

این قسمت اهمیت زیادی دارد.در CDS، چرخه خواب و بیداری مختل می‌شود بنابراین ممکن است حیوان در طول روز زیاد بخوابد و شب بیدار شود.

رفتارهای تکراری در CDS

در حیوانات مسن ممکن است رفتارهای تکراری ایجاد شوند، مانند: قدم زدن مکرر، لیسیدن مکرر و راه رفتن بدون هدفاین رفتارها ممکن است مخصوصاً در شب شدیدتر دیده شوند.همراه آن ممکن است صدا کردن، نفس‌نفس زدن، جلب توجه و افزایش بزاق دیده شود.

نکته مهم تشخیصی درباره CDS

اگر یک حیوان مسن شب‌ها راه می‌رود، نباید سریع گفت که CDS دارد.

ابتدا باید سایر علل پزشکی و مشکلات زمینه‌ای رد شوند و باید بررسی شوند که کاهش یا از دست دادن شنوایی یا بینایی،  درد مثلاً آرتروز ، اختلالات عصبی، اختلالات متابولیک، بیماری‌های دستگاه گوارش خصوصاً اگر رفتارهای دهانی مانند لیسیدن وجود دارد یا خیر.

منابع

1. Atkinson T. Practical feline behaviour: understanding cat behaviour and improving welfare. Wallingford (UK): CABI; 2018.
2. Turner DC, Bateson P, editors. The domestic cat: the biology of its behaviour. 3rd ed. Cambridge: Cambridge University Press; 2014
3. Horwitz DF, Mills DS, editors. BSAVA manual of canine and feline behavioural medicine. 2nd ed. Gloucester (UK): British Small Animal Veterinary Association; 2009.
4. Clark C. A professional’s guide to feline behaviour: understanding, improving and resolving problems. Boca Raton (FL): CRC Press; 2024.
5. Turner DC, Bateson P. The Domestic Cat: The Biology of its Behaviour. 3rd ed. Cambridge University Press; 2014.
6. Merck Veterinary Manual – Social Behavior of Cats.
7. Horwitz D, Landsberg G. Cat Behavior Problems – Nocturnal Activity. VCA Animal Hospitals.